Home » VietMusic » Nghệ Thuật cải lương Nam Bộ

Nghệ Thuật cải lương Nam Bộ

Khi nói đến cải lương , đối với người miền Nam cũng như người miền Bắc đều nghĩ đến bài Vọng cổ trước tiên . Nhưng ít ai biết đến xuất xứ, hình thành, và diễn tiến của ngành nghệ thuật sân khấu đặc biệt của miền Nam nầy . Trong phạm vi bài này vietmusic sẽ lần lượt đề cập đến nguồn gốc của hai chữ « Cải Lương », quá trình, hình thành, và cấu trúc dàn nhạc và bộ môn bài bản .

vietmusic_hat-cai-luong-nam-bo
Sân khấu cải lương và phục trang biểu diễn. Ảnh: vietmusic.net

Danh từ « cải lương » có lẽ rút từ câu :
Cải biến kỳ sự,
Sử ích tự thiên lương »
Có nghĩa là đổi những gì cũ còn lại ra thành những gì mới và hay. Danh từ cải lương được xuất hiện đầu tiên trên bảng hiệu của gánh Tân Thinh của ông Trương Văn Thông vào năm 1920. Sân khấu được trang hoàng đẹp đẽ, có màn nhung, có tranh cảnh, và hát bài La Madelon bằng tiếng Việt trước khi kéo màn .

Giải thích chữ “cải lương” (改良) theo nghĩa Hán Việt, giáo sư Trần Văn Khê cho rằng: “cải lương là sửa đổi cho trở nên tốt hơn”, thể hiện qua sân khấu biểu diễn, đề tài kịch bản, nghệ thuật biểu diễn, dàn nhạc và bài bản. Ở đây là đã cải lương (cải cách, đổi mới) nghệ thuật hát bội. Từ một động từ theo nghĩa thông thường đã trở thành một danh từ riêng. Sau khi cải lương thì nghệ thuật Cải Lương đã khác hẳn với nghệ thuật hát bội cả về nội dung và hình thức.

Về thời gian ra đời, theo Vương Hồng Sển: tuy “có người cho rằng cải lương đã manh nha từ năm 1916, hoặc là 1918”, nhưng theo ông thì kể từ ngày 16 tháng 11 năm 1918, khi tuồng Gia Long tẩu quốc được công diễn tại Nhà Hát Tây Sài Gòn, cách hát mới lạ này mới “bành trướng không thôi, mở đầu cho nghề mới, lấy đờn ca và ca ra bộ ra chỉnh đốn, thêm thắt mãi, vừa canh tân, vừa cải cách…nên cải lương hình thành lúc nào cũng không ai biết rõ…”

vietmusic_hat-cai-luong-nam-bo -
Đêm biểu diễn cải lương – tài tử ở Little Saigon do Ban Văn Nghệ Lạc Hồng tổ chức. Ảnh: vietmusic.net

Nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển đã viết trong Hồi ký 50 năm mê hát cải lương của ông như sau “Các điệu ca ra bộ, hát bộ và cải lương sau này đều chịu ảnh hưởng các buổi hát những kỳ bãi trường do các trường Trung học Taberd, Mỹ Tho, trường tỉnh Sóc Trăng dưới thời ông đốc Tây Francois Gros dạy và tập hát theo kiểu Tây phương, sau người mình áp dụng qua điệu hát mới, trước khi đặt tên đó là hát cải lương”. Nhưng từ lúc hai chữ cải lương được đề cập cho đến khi một đoàn hát đầu tiên mang tên này ra đời là một thời gian khá lâu.

Ở phần thứ III trong tác phẩm Sám giãn người đời (cũng gọi Sám giảng hay đúng hơn là Sấm vãn) của Sư Vãi Bán Khoai có bốn câu thơ lục bát “Đừng xem hát bộ, cải lương/ Để sau coi hát của Vương Minh Hoàng/ Cải lương là thói điếm đàng/ Hát bộ diễu xóm diễu làng xưa nay”. Ở đây không bàn đến việc phê phán cải lương của tác giả, chỉ muốn nói nghệ thuật cải lương đã được người ta biết đến trong những năm đầu thế kỷ XX. Theo sách Thất sơn mầu nhiệm của Dật Sĩ và Nguyễn Văn Hầu (Nxb Từ Tâm tái bản lần I năm 1955 tại Sài Gòn) thì vào khoảng năm Tân Sửu (1901) và Nhâm Dần (1902), Sư Vãi Bán Khoai thường giả dạng thường dân đi bán khoai ở xứ Cao Miên và kinh Vĩnh Tế để tùy cơ khuyến thiện người đời, nhưng từ đó về sau người ta không còn thấy ông nữa. Những câu hát của Sư Vãi Bán Khoai theo điệu vè vãn sau đó đã được ghi lại thành tác phẩm Sám giãn người đời . Như vậy, từ năm 1901 trở về trước người ta đã đề cập đến hát cải lương.

Báo Nông Cổ Mín Đàm ngày 14 tháng 4 năm 1917 có đăng một bài diễn thuyết mang tên Cải lương hí nghệ của Lương Khắc Ninh kêu gọi cải cách nghệ thuật, trong đó có một đoạn viết “Chớ chi một ít thầy hiệp lại, nhơn công chừng ít giờ tập hát theo tân thời, trước là chơi, hạ là có tiền xài, ba nữa là cải lương cái điệu hát. Chuyện tới đây không khó, đó học trò trường Taberd đến lúc phát phần thưởng nó hát theo Lang Sa. Rất đổi là hát theo ngoại quốc, trẻ em còn làm được hà huống người An Nam mà hát An Nam không được sao”. Trong bài viết này đã thấy xuất hiện các cụm từ “hát theo tân thời”, “cải lương cái điệu hát” đã gây sự chú ý cho các nghệ nhân, nghệ sĩ và những người quan tâm tới việc cách tân đờn ca tài tử và ca ra bộ lúc bấy giờ. Tiếp theo đó, ngày 11 tháng 9 năm 1917, một vở kịch mang tên Vì nghĩa quên nhà đã được công diễn, đây là vở kịch mô phỏng hài kịch phương Tây, báo hiệu buổi bình minh của nghệ thuật cải lương đã ló dạng.